Janė pjesė e kulturės artistike popullore, qė perfshin kercimet tradicionale ne raste festash e argetimesh popullore. Ndahen ne dy gjini: lirike dhe epike.
Vallet lirike zėnė vend tė madh ne folklorin koreografik. Luhen kryesisht nga gratė, mė pak nga burrat ose gra e burra bashke. Llojet e tyre janė vallet rituale (“Lule manushaqe”, Kolonje etj); vallet e dasmes (“Nusja jonė arberore”, Lunxheri – Gjirokaster etj); vallet erotike (“Kercimet e Logut”, Malesia e Madhe – Shkodėr etj); vallet humoristike (“Vallja e nuses se Fajes” nga Shqipėria e Mesme), vallet pantomime (“Ojna e lepuri”, Hotolisht- Librazhd etj).
Vallet epike karakterizohen nga forca, burreria, trimėria, karakteri luftarak, madheshtia etj. Luhen kryesisht nga burrat dhe mė pak nga gratė ose se bashku. Llojet e tyre janė: vallet luftarake (Loja me jatagan, Rrugove – Kosovė Valle dyluftimi etj) dhe valle trimerie (Valle te Jugut etj).
Ne disa valle ka gershetim te lirikes me epiken, vallet liriko-epike (“Valle bishtore e Labinotit” Ēermenike – Elbasan etj) dhe valle epiko-lirike (“Kercim burrash” Hasi i Rrafshit-Kosovė etj)
Brenda elementit kombėtar vallet kanė mjaft vecori krahinore. Vallet e Toskerise, Myzeqese, Laberise dhe Ēamerise i karakterizon shoqėrimi vokal polifonik. Krahina te tjera si Lunxheria, Zagoria etj krijojne edhe unitete koreografike mbi bazen e vecorive krahinore. Vallet e Shpatiti, Dumrese, Polisit (Elbasan) etj dallohen pėr shoqerimin vokal polifonik dhe homofonik. Vallet e zones qytetare te Shqipėrisė se Mesme dallohen pėr shoqerimin vokalo-instrumental. Ne krahinat lindore te Shqipėrisė qendrore (Ēermenika, Gryka e Zaranikes, Polisi, zona e Rajces, Malesia e Tiranės dhe e Krujes, Martaneshi e Mati, nėntė Malet e Dibres) bien ne sy vallet e burrave dyshe te shoqeruara me curle e loder. Krahinat malore te Shqipėrisė se Mesme e Veriore, duke pėrfshirė Kosovėn dhe vise te tjera shqiptare, dallohen pėr kercimet e grave qė luhen nga njė, dy ose me shumė valltare te shkeputura njera nga tjetra me njė kercim te lirė. Ne pasurinė koreografike te trevave Veriore tėrheqin vemendjen dhe vallet me emertime te veēanta te cilat janė krakteristke sidomos ne Lume, Malėsi te Gjakoves, Malėsi te Madhe, krahina e Rrafshit te Dukagjinit, Rrugove, Drenica, Opoje, etj
Vecantia e valleve verehet ne motivet, formacionin dhe trajten. Motivet (mbi bazen e fakturave te dyhapeshit, te trehapeshit dhe te katerhapeshit) paraqiten ne tre tipe kryesore: a) dyshe, b) treshe, dhe c) katershe. Sipas formacionit ndahen ne valle masive dhe kercime solistike. Ne vallet masive verehen tre tipe: a)vallet ne rreth te mbyllur, b) vallet ne gjysmė rrethi; c) vallet ne dy vija pėrballė njera – tjetres. Kercimet solistike ndahen ne pesė tipe: kercime njeshe, dyshe, treshe, katershe dhe kercime ne grup. Sipas strukturės dallohen kryesisht trajtat e kercimit njepjeseshe dhe dypjeseshe.
pregatitur nga Ramazan Bogdani
